Liever met schroom over God praten dan helemaal zwijgen

door: Evert te Winkel redacteur van opinieblad VolZin. 

Laten we eens over God praten. ‘Bah’, zeggen sommigen al tegen mij: ‘God is een vies woord voor mij geworden’. En dat is begrijpelijk.  Het begrip ‘God’ is soms gekaapt door gelovigen die hun geloof in God gebruikten om andere gelovigen uit te sluiten. Dat spreken over God kan daardoor voor velen een last geworden zijn: Het roept vooral nare beelden uit vroeger tijden op.

Maar, zeggen de jonge theologen in het manifest: Onze generatie heeft deze ballast niet. Wij willen dus weer zonder schroom over God praten. Sterker, zo beweert het manifest, jonge theologen zijn het gewend om onbekommerd over God te praten. Ik ben van dezelfde generatie en herken dat ergens wel. Zowel met jongeren binnen als buiten de kerk praat ik met enige regelmaat over God, Jezus en de bijbel. Wel met veel schroom, dat dan weer wel. Maar juist in het spreken over God zit voor mij hét pijnpunt: het manifest zwijgt juist over God. Ook in de vervolgartikelen is God misschien wel de Grote Afwezige. Deze oorverdovende stilte over God valt steeds meer op: Het gaat over de verhouding tussen kerk en wereld, over praktische manieren om het geloof aantrekkelijk en zichtbaar te maken voor jongeren en het gaat ook over de opleiding.

Maar het gaat nog steeds niet over God. Jullie willen, net als ik, over God praten, maar niemand pakte die handschoen op. Het initiatief trekt mij aan, maar nadruk op missionair zijn is tegenwoordig toch vooral ‘veilig’. Er is dan minder aanleiding om over de inhoud te praten, daar waar juist wel grote meningsverschillen over zijn. Over God heeft iedereen verschillende ideeën en is de onenigheid veel groter. En er is toch alle reden om het met elkaar oneens te zijn?

Als ik dit zo zie zou ik haast zeggen: de schroom om over God te spreken is er nog wel. ‘We willen praten over praten over God. Maar niet praten over God’, zo lijkt het. Ook dit herken ik. Als ik over God praat, dan is dat meestal omdat mijn niet-christelijke vrienden, van allerlei (niet-)religieuze herkomst, mij erom vragen. Stotterend geef ik hen antwoord. Verkeerd antwoord, ongetwijfeld. Maar is ieder spreken over God niet juist een vol schroom tasten en zoeken?

In de evangelische beweging, waar  ik vandaan kom, is de schroom om over God te spreken vrijwel afwezig. God is Vader en Vriend en dat komt hen soms net zo gemakkelijk de strot uit als ‘ik ga even op de fiets naar de supermarkt’. Door mijn ervaring in deze evangelische beweging is bij mij de schroom gegroeid om over God te spreken. Maar jongeren en jongvolwassenen van deze tijd vragen om inhoud. Zij kunnen er zeker begrip voor opbrengen dat gelovigen en theologen het niet in alles eens zijn over God, over wie of wat ‘hij’ is, over de eventuele exclusiviteit van een god of godsbeeld. Maar zij willen wel weten hoe wij, als min of meer bestudeerde christenen, hier tegenaan kijken.

Laten we het debat over wie God is dan ook uit de kerk en bij de theologische faculteit vandaan halen, in plaats van ruimte te zoeken om hier in de kerk over te spreken. Filosofen als Herman Philipse en Emanuel Rutten spreken buiten de kerk over God. Bij de Preek van de Leek gaat het meer dan eens over God. Maar: Door spraakmakende leken. De (Nederlandse) theologen lijken tot nu toe vrijwel volledig afwezig in dit debat. Dat lijkt me niet de bedoeling.

Ik ben een journalist, geen theoloog. Ik heb ‘dus’ geen verstand van God. Maar ik geloof wel in hem. Ik houd het op de mannelijke vorm, hoewel wat mij betreft er ook haar mag staan. Ik heb ook mijn geloofservaring. Het geloof in God spreekt mij aan en is betekenisvol in mijn leven. En vanuit mijn geloofservaring wil ik daar graag wat over zeggen. Ik probeer een aantal kenmerken te destilleren die ik wezenlijk vind. Van God, inderdaad.

Laat ik beginnen met een kenmerk dat voor mij misschien wel het belangrijkste kenmerk is: Dat God buiten mij is. Wanneer ik in stilte bid, dan is dat geen interactie met mijzelf: ik geloof dat een buiten-mij luistert. Dat deze buiten-mij ondersteuning biedt, ook als mijn broer kanker krijgt of een bekende overlijdt.

Ik geloof daarbij dat deze buiten-mij niet samenvalt met de natuur, de kosmos of de werkelijkheid, maar deze werkelijkheid overstijgt. In theologische termen kom ik ergens uit dat God niet gelijk is aan de werkelijkheid, maar dat God deze werkelijkheid omvat. Een Aristoteles noemt God ‘eerste oorzaak’, overigens een term die latere filosofen als Emanuel Rutten ook voor hun rekening nemen. Dat is volgens mij een aspect, van de vele, van het werkelijkheid-overstijgende van God.

Met Augustinus geloof ik echter dat ik juist in mijzelf moet zoeken om God te vinden. In onszelf vinden wij allerlei goede en minder goede eigenschappen, redelijkheid en onredelijkheid, bewustzijn, geweten en verlangen. En uiteindelijk ook God. Of niet. Waar het om gaat is dat God niet los van mij staat, niet los van mijn gedachten over hem, niet los van mijn ervaring met hem. De aarde, bijvoorbeeld, staat niet gelijk aan het universum, het universum is veel groter en omvat de aarde, maar hier op aarde, in onze eigen woonplaats, in onze eigen achtertuin komt het universum heel dichtbij. Zo dichtbij zelfs dat wij dit universum hier op aarde vaak juist niet zien. Het is dan ook in ons dat God heel dichtbij komt, heel dichtbij kan komen.

Bewust kies ik er voor om over God te spreken in persoonlijke termen, in hij of haar, omdat ik meen dat God meer is dan alleen ‘kracht’, ‘energie’ of ‘oorzaak’. Een woord als ‘wezen’, zoals dat in de oude geloofsbelijdenissen gebruikt wordt (één in wezen) wekt de indruk dat God gewoon een onderdeel is van deze werkelijkheid. Die indruk lijkt mij slechts ten dele juist. Maar het geeft mijns inziens wel goed weer dat wij als personen iets van onszelf in God kunnen terugzien

Daarmee kom ik bij een volgend punt: God is in mijn ogen een moreel ‘wezen’. Moraal staat niet buiten God, maar is een onderdeel van de natuur van God. Daarbij erken ik dat niet alleen het goede en het prettige bij God vandaan komt, maar ook het kwaad, of concreter: zonde, ziekte en dood.

Tot nu toe heb ik redelijk veel gesproken in abstracties, terwijl ik beloofd had iets over mijn geloofservaring te vertellen. Bij deze.  Zeer bepalend in mijn leven en mijn denken over het leven was het moment dat ik thuis kwam van stage, ik werkte indertijd bij een accountantskantoor, en ik thuis een bedrukte stemming tegenkwam. Ik voelde wel dat er iets ernstigs aan de hand was. Het hoge woord kwam eruit: je broer heeft kanker. Mijn eerste gedachte was: hij gaat dood. Dat viel gelukkig mee.

In eerste instantie drukte dit mij met de neus op de feiten dat het leven tijdelijk is. In tweede instantie bracht mij dit het besef dat ik niet alleen het goede van God verwachten moet. In deze tijd groeide het bekende bijbelboek Job, waar Job God beschuldigt van onrechtvaardigheid, uit tot een voor mij zeer sprekend boek.

Nog een laag dieper leerde dit mij dat God en geloven in God pijn kan doen. Dat een God die altijd op afstand blijft, die een abstractie is, mij niet alleen het kwade niet brengt, maar ook het goede niet. Een dergelijke God is voor mij betekenisloos, ver  weg.

Mijn ervaring is anders. Als ik verdriet heb en ik ga bij mijzelf te rade, dan weet ik dat God met mij meelijdt. In dit lijden, laat ik het trouwens niet overdrijven, ervoer ik ook de vreugde die bij dit lijden hoort. In mijn verdriet en in mijn angst voor de toekomst, ontmoette ik God.

11 reacties

  1. Beste Evert,

    Wat flarden gedachten als reactie op wat je schrijft. Dank voor je tekst trouwens!!

    Theologie is een studie die niet gaat om ‘praten over God’ maar om ‘hoe praten mensen over God.’ Je bestudeert het spreken over God in verleden en heden, en alle factoren die daarmee samenhangen (en dat zijn er veel: taal, context, psychologie, filosofie en sociologie en geschiedenis van religie, et cetera). En dan bestudeer je ook nog eens hoe jij in deze tijd verantwoord over dat spreken over God zou kunnen spreken.

    Aan hoe je zelf spreekt over je eigen geraaktheid, aan het hart op je tong kom je dan niet zo snel toe. Dat zorgt er ook voor dat sommige mensen op een studie theologie afknappen. Omdat ze bang zijn voor een splijting tussen verstand en gevoel: en het verstand heeft aan de Universiteit het primaat.

    Dominees met het hart op de tong weten in gemeentes een groep aan zich te binden van gelijkgezinden. Maar ze vervreemden en passant een andere groep van zichzelf en de gemeenschap. Omdat ze niet duidelijk naar voren brengen dat het om ‘hun beleving’ gaat en niet over feiten. Of omdat mensen in de gemeente dat niet pikken en uit de mond van de dominee het onversneden “Woord van God” menen te (moeten) horen. Juist de door de bestudering van, het spreken over, het spreken over God ontstaat kritische afstand. Ook tot het eigen spreken. Dat je eraan herinnert om op de nodige momenten “ik geloof niet dat…” in plaats van “het is toch zo dat…” te zeggen.

    Het is juist die afstand, denk ik, die abstractie die voorkomt dat een geloofsgesprek belast wordt door de schijn van zekerheid. Paradoxaal genoeg kun je niet ‘buiten jezelf om’ spreken over een God ‘buiten jezelf.’ Niet buiten jezelf om, en dan bedoel ik met ‘jezelf’ ook de bronnen waar je je woorden en hun inhoud vandaan haalt. Jij, Evert, doet dat in je getuigenis op een prachtige manier (ik lees het ‘met Augustinus geloof ik’ bewust niet als een impliciet “autoriteitsargument”), op het moment dat je het persoonlijk houdt. Ik geloof dat ‘spreken met schroom’ ruimte houdt voor het stamelen van anderen.

    Maar dan: moet ik als theoloog niet vooral ruimte voor ontmoeting scheppen, in plaats van zelf in die ruimte te stappen? Beladen als mijn functie is met allerlei voor-oordelen en verwachtingen ten aanzien van de autoriteit en ‘zekerheid’ van mijn geloof? Ik ben beroeps en gelovige, maar geen “beroepsgelovige.”

    Het debat over ‘wie God is’ hoort niet thuis aan de theologische faculteit. Wel onderzoek naar wat mensen bedoelen wanneer ze op verschillende manieren uiting geven dat God iets of iemand voor ze is. Maar juist de theologische abstractie laat zien dat “wie God is” geen onderwerp van debat kan zijn. Omdat “God” niet los verkrijgbaar is, en wie over de God van de joods-christelijke traditie spreekt in lijn met die traditie nooit vanuit een ‘Gods-eye-perspective’ zicht op die God heeft.

  2. Pietje Puk van de Petteflet · · Beantwoorden

    @Kaj: Ik ben op bijna alle punten het hartgrondig oneens met je.😉
    Je beweerd wel dingen maar legt ze niet uit. Je punt komt er eigenlijk op neer dat, omdat God een abstractie is, het geen onderwerp kan zijn op de universiteit. Maar de informatie van wat we waarnemen om te zetten in conclusies, welke die ook zijn, is niet gegrond op de waarneming maar op een filosofisch principe, namelijk waarom datgene wat je waarneemt overeenkomt met de realiteit (of niet).Dit valt niet waar te nemen en is dus een filosofisch principe. Zo is de basis van elke wetenschappelijke activiteit gebaseerd op filosofische stelsels van redeneren. Zeg je dus, en zeg gerust dat ik je verkeerd heb begrepen, dat enkel wat waargenomen kan worden de ruimte op de universiteit kan krijgen dan zul je daar alle studies moeten elimineren. En juist op deze filosofische principes die aan waarnemen met de zintuigen vooraf gaan, kan de theologie een grote bijdrage leveren namelijk om te beginnen te argumenteren dat God het grondprincipe van de realiteit is (en wat voorgaande woorden precies inhouden (persoon-onpersoonlijk etc.)) en welke gevolgen dat heeft voor de waarneming.

    1. Ha! Beetje laat, maar liever dat dan nooit toch, Piet?🙂
      Ik schrijf nog wel iets meer geloof ik, dan waarop jij reageerde…

      Volgens mij is het aan ‘de theologie’ om te argumenteren dat God grondprincipe van de realiteit is, maar dat kan enkel en alleen met het ‘spreken over God’ dat ons is doorgegeven in de traditie en de bijbel.

      Als je God een grondprincipe noemt en ook andere grondprincipes aanwijst achter beweringen over de werkelijkheid doe je precies wat ik betoog: relativerend (relatie-leggend) ruimte scheppen voor gesprek.

  3. Heerlijk en goed geschreven Evert (ja nu lees ik al 2 blogs van je :P) Je zet me aan het denken🙂 Bedankt voor je stuk en ga vooral zo door, flarden zijn fijn.

    1. Mooi artikel om te lezen Evert. Ik denk na over de reactie van Kaj en Pietje Puk van de Petteflet. Ik kom uit bij rollen! ALs we alleen maar ‘afstandelijke’ theologen afleveren aan de maatschappij, zal de kennis en betrokkenheid van de leken af gaan nemen, zij zullen hun heil en kennis zoeken bij mensen die zichzelf kenbaar willen maken aan hen. Maar we hebben ook mensen nodig die wel de afstand willen bewaren. Misschien pleit dat op de theologische factulteiten voor meer differentiatie in richtingen of voor een supervisietraject rondom wie je zelf wilt zijn en hoe je jezelf verhoudt tot God en wat je daarvan over wilt dragen aan anderen. Wat betreft het spreken over God, dat mag meer gedaan worden in Nederland, in de maatschappij, maar dan verbonden aan de vragen van de tijd en de context waar we in leven. Zelf laat ik mij momenteel veel inspireren door N.T Wright, Brian Mclaren en Rob Bell.
      Zij spreken allemaal veelvuldig over God, maar absoluut vanuit onze hedendaagse context en met een passie die aanstekelijk is..

  4. […] is een verkorte versie van het artikel dat eerder op het blog van Dominee 2.0 geplaatst is. Eerder schreef Evert te Winkel al over Dominee 2.0 op de website van VolZin website, […]

  5. Henk Folkeringa · · Beantwoorden

    God is geen persoon. God is niet fysiek. Onze ratio staat ons in de weg om God als GEEST te erkennen. Het waarneembare feit dat over de hele aardbol sprake is van religie en religieuze gevoelens, bevestigt het ‘iets’, namelijk de werking van God die
    Geest is. Wat dat concreet inhoud heeft Jezus van Nazareth onthuld. Ga dáár maar aanstaan! HUMANITEIT in optima forma.

  6. Dit vrome initiatief is alweer een snelle dood gestorven.
    Het is mij niet helemaal duidelijk wat er nou in de kerk precies had moeten veranderen, maar gebeuren gaat het in ieder geval dus niet.

  7. Mooi stuk, Evert. Als een van weinigen tot nu toe spreek jij indringend over God en wat ‘God’ voor jou betekent. Je laat zien dat je ter zake kundig bent, al ben je geen theoloog🙂, en je bent persoonlijk, waardoor het onderwerp voor mij als lezer, en medezoeker, concreet wordt en ik ook door je verhaal word geraakt en geïnspireerd. (Ja, ik ben trots op deze VolZin-stagiair) Precies zoals de intentie van Dominee2.0 lijkt te zijn. Maar hoe gaat het nu verder? PKN-scriba Arjan Plaisier reageert in de laatste VolZin – zie ook http://www.Volzin.nu, sorry dat ik er niet direct een link van weet te maken – met een ‘hartelijk welkom’ voor de lente die Dominee2.0 aankondigt. Maar zijn de dominees in spe van deze blog al terug van vakantie?! Hoe gaat het nu verder? Wanneer is dat beleidsplan waar Plaisier het over heeft, klaar, wat is het aandeel van Dominee2.0 daarin, en wat gaat er dan gebeuren? Het zal toch niet zo zijn dat dit ‘vrome initiatief’, zoals Kees de Vries hierboven suggereert, inderdaad alweer een snelle dood gestorven is en alles blijft zoals het was.
    Overigens, in reactie op het stuk van Plaisier in VolZin: als je naar pkn.nl gaat, is het eerste wat je aangrijnst: ‘Geloof Hoop Liefde’, en niet: ‘God: Vader, Zoon en Heilige Geest’, noch: ‘Jezus Christus, de opgestane Heer’.
    Ook heeft pkn.nl geen blogfunctie of mogelijkheid tot discussie. Er is een panel-pagina. Daar kun je je opgeven om een vragenlijst in te vullen de benadering is top-down. Ga naar pkn.nl en je begrijpt Dominee2.0 ineens veel beter. Ben benieuwd of deze werkwijze ook gaat veranderen bij de PKN.

  8. […] is een verkorte versie van het artikel dat eerder op het blog van Dominee 2.0 geplaatst is. Eerder schreef Evert te Winkel al over Dominee 2.0 op de website van VolZin: hier en […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: